خلاصه کتاب شرح مبسوط منظومه: جلد اول ( نویسنده مرتضی مطهری )

کتاب شرح مبسوط منظومه: جلد اول اثر استاد شهید مرتضی مطهری، تحلیل عمیق و کاربردی از مباحث بنیادین فلسفه اسلامی، به ویژه «امور عامه» منظومه حکیم سبزواری را ارائه می دهد که برای فهم دقیق مفاهیم وجود، ماهیت، اصالت وجود، و وجود ذهنی ضروری است.

مطالعه آثار فاخر فلسفی در سنت اسلامی، نیازمند ابزارهایی است که پیچیدگی های متن اصلی را برای مخاطب امروزی قابل فهم سازد. «منظومه» حکیم متأله حاج ملاهادی سبزواری یکی از همین متون بنیادی است که قرن هاست کانون توجه دانشجویان و پژوهشگران فلسفه اسلامی قرار دارد. با این حال، عمق و غنای مباحث آن، گاه درک مستقیم را دشوار می سازد. در این میان، شرح بی نظیر و کم مانند استاد شهید مرتضی مطهری بر این اثر، نه تنها راهگشای فهم عمیق منظومه است، بلکه خود گنجینه ای از نوآوری ها، تطبیقات فلسفی و تبیین های روشن گرانه محسوب می شود. این مقاله با هدف ارائه جامع ترین خلاصه کتاب شرح مبسوط منظومه: جلد اول ( نویسنده مرتضی مطهری )، می کوشد تا دانشجویان، پژوهشگران و علاقه مندان به فلسفه اسلامی را با مهم ترین مباحث مطرح شده در این جلد آشنا سازد و به عنوان راهنمایی معتبر، نقشی مؤثر در تسهیل مطالعات فلسفی ایفا کند.

مقدمه: چرا مطالعه خلاصه شرح مبسوط منظومه جلد اول اهمیت دارد؟

«منظومه سبزواری» همواره به عنوان یکی از ستون های اصلی حکمت متعالیه و متنی کلیدی برای ورود به عمیق ترین مباحث فلسفه اسلامی شناخته شده است. این اثر ارزشمند، با زبانی دقیق و ساختاری منظم، منظومه ای از حکمت نظری و عملی را پیش روی خواننده می گشاید. اما چالش اصلی برای بسیاری از علاقه مندان، حجم بالا و پیچیدگی های اصطلاحی و مفهومی آن است. در اینجاست که شرح استاد شهید مطهری بر منظومه، ارزشی مضاعف می یابد. شرح مبسوط منظومه جلد اول مطهری، صرفاً یک توضیح ساده نیست؛ بلکه نگاهی نو، تطبیق با فلسفه غرب و تبیینی «سهل و ممتنع» از مباحث ارائه می دهد که حتی برای اساتید و پژوهشگران نیز مفید است.

فهم عمیق فلسفه اسلامی، بدون دسترسی به خلاصه ای دقیق و جامع از این اثر سترگ، دشوار به نظر می رسد. این خلاصه به دانشجویان فلسفه، پژوهشگران و هر فرد علاقه مندی یاری می رساند تا در زمان کوتاه تر، با مهم ترین مفاهیم و براهین مطرح شده در جلد اول آشنا شوند. این امر به خصوص برای دانشجویانی که درس «منظومه سبزواری» را می گذرانند، پژوهشگرانی که به دنبال مرور سریع مباحث کلیدی هستند و خریداران احتمالی کتاب که پیش از تهیه آن نیاز به آشنایی با محتوا دارند، از اهمیت بالایی برخوردار است. هدف نهایی این مقاله، راهنمایی برای ورود به دنیای غنی فلسفه اسلامی از دریچه شرح مطهری است و درکی عمیق تر از دیدگاه های ایشان در مواجهه با حکمت متعالیه ارائه می دهد.

آشنایی با «شرح مبسوط منظومه: جلد اول» از زبان استاد مطهری

درباره اثر و نویسنده

«شرح مبسوط منظومه» در واقع، تنظیم شده درس های استاد شهید آیت الله مرتضی مطهری بر «منظومه» حکیم متأله حاج ملاهادی سبزواری است. مرتضی مطهری، به عنوان یکی از برجسته ترین متفکران اسلامی معاصر، نقش شارح و تنظیم کننده این اثر را بر عهده داشته اند. «منظومه» حکیم سبزواری، که نام کامل قسمت فلسفی آن «غررالفرائد» است، خود اثری ارزشمند و بنیادی در حکمت اسلامی به شمار می رود که مباحث فلسفی را به صورت منظوم (شعر) و سپس با نثری موجز شرح داده است. استاد مطهری، با تسلط بی نظیر خود بر فلسفه اسلامی و غربی، شرحی فراهم آورده اند که نه تنها به تبیین دقیق کلام سبزواری می پردازد، بلکه با افزودن دیدگاه های نوین و تطبیق های هوشمندانه، افق های جدیدی را پیش روی مخاطب می گشاید.

فضای تدریس و شکل گیری کتاب

درس های «شرح مبسوط منظومه» در سال های ۱۳۵۴ تا ۱۳۵۷ هجری شمسی در منزل شخصی استاد مطهری برگزار شد. این جلسات، محفلی از تبادل نظر و علم بود که در آن، جمعی از اساتید فلسفه غرب دانشگاه تهران و دانشجویان نخبه رشته فلسفه حضور داشتند. فضای این درس ها پویا و تعاملی بوده و پرسش و پاسخ های عمیق و راهگشایی از سوی حاضران مطرح می شد که استاد مطهری با دقت و ژرف نگری به آن ها پاسخ می دادند. این پرسش و پاسخ ها نه تنها به روشن شدن ابهامات کمک می کرد، بلکه در بسیاری موارد به تعمیق بحث و طرح مباحث جدید منجر می شد. محتوای این جلسات، پس از ضبط و پیاده سازی، با دقت فراوان ویرایش و در قالب کتاب «شرح مبسوط منظومه» منتشر گردید و از این رو، اثری مستند و دقیق از اندیشه های فلسفی استاد مطهری به شمار می آید.

ویژگی های برجسته و منحصر به فرد شرح مطهری

شرح مبسوط منظومه استاد مطهری دارای خصوصیات بی بدیلی است که آن را از سایر شروح متمایز می کند:

• تطبیق فلسفه اسلامی و فلسفه غرب: یکی از مهم ترین ویژگی های این شرح، توانایی استاد مطهری در مقایسه و تطبیق مسائل فلسفه اسلامی با فلسفه غرب است. ایشان در این اثر، نقاط اشتراک و افتراق این دو جریان فکری را با مهارت تمام روشن می سازند و این رویکرد تطبیقی، به خواننده کمک می کند تا درکی جامع تر و جهانی تر از مسائل فلسفی پیدا کند. این وجه تمایز، کتاب را برای دانشجویان فلسفه اسلامی و غربی به یک اندازه جذاب و کاربردی می سازد.
• نظریات ابداعی و تقریرات نوین: استاد مطهری در جریان شرح منظومه، تنها به نقل و توضیح اقوال پیشینیان بسنده نمی کنند. بلکه با نگاهی نقادانه و تحلیلی، نظریات ابداعی و تقریرات نوین خود را در بسیاری از مباحث فلسفی مطرح می سازند. این رویکردهای ابتکاری، غنای علمی شرح را دوچندان کرده و نشان دهنده عمق اندیشه و تسلط بی بدیل ایشان بر موضوعات فلسفی است. این نوآوری ها غالباً برای اولین بار در فلسفه اسلامی مطرح شده و راه را برای تحقیقات آتی هموار می سازد.
• سهل و ممتنع بودن بیان: استاد مطهری به واسطه تسلط کم نظیر خود بر مسائل فلسفی، توانایی خارق العاده ای در ساده سازی مباحث پیچیده و معضل داشتند. بیان ایشان در عین دقت و عمق، بسیار روان و رساست، به گونه ای که مسائل فلسفی دشوار را برای مخاطب قابل فهم می سازد. این ویژگی «سهل و ممتنع» بودن، بدان معناست که از یک سو مطالب به سادگی و وضوح بیان می شوند، اما از سوی دیگر، هر کسی قادر به چنین تبیین درخشانی نیست و این کار جز از اساتید مسلم یک فن که موضوع بحث مانند موم در دستشان است، بر نمی آید.

ساختار و محتوای کلی جلد اول منظومه (شرح مطهری) | از منطق تا اخلاق

تقسیم بندی «منظومه» سبزواری

کتاب «منظومه» حکیم ملا هادی سبزواری، به دو بخش اصلی تقسیم می شود: «لئالی منتظمه» که به مباحث منطق اختصاص دارد و «غررالفرائد» که قسمت فلسفی کتاب است. هرچند بعدها هر دو بخش به نام کلی «منظومه» (منظومه منطق و منظومه فلسفه) معروف شدند. جلد اول شرح مبسوط منظومه استاد مطهری، تمرکز اصلی خود را بر بخش «غررالفرائد» (فلسفه) قرار داده است. در این بخش، سبزواری قصد داشته است تا به طور خلاصه یک دوره ای از حکمت عملی و حکمت نظری را پوشش دهد، هرچند این پوشش کامل نبوده و برخی از اقسام حکمت را شامل نمی شود.

گستره مباحث پوشش داده شده در جلد اول

مطابق تقسیم بندی معروف قدما که بر پایه حکمت ارسطویی است، فلسفه به حکمت نظری (علم درباره آنچه هست) و حکمت عملی (علم درباره آنچه باید بکنیم) تقسیم می شد. حکمت نظری نیز به الهی، طبیعی و ریاضی و حکمت عملی به اخلاق، تدبیر منزل و سیاست مدن تقسیم می گردید. جلد اول شرح مطهری بر اساس محتوای منظومه، به تفصیل به مباحث زیر می پردازد:

• حکمت نظری:
  • الهی: این بخش به صورت بسیار مفصل و با عمق فراوان مورد بحث قرار گرفته و بیشترین سهم را در جلد اول به خود اختصاص داده است.
  • طبیعی: به صورت مختصرتر به مباحث فلسفه طبیعی اشاره شده است.
  • ریاضی: در جلد اول مطلبی از فلسفه ریاضی آورده نشده است.
• حکمت عملی:
  • اخلاق: فقط اخلاق در انتهای کتاب مورد بحث قرار گرفته است.
  • تدبیر منزل و سیاست مدن: این دو بخش در جلد اول پوشش داده نشده اند.

بنابراین، فهرست مطالب شرح مبسوط منظومه جلد اول نشان می دهد که استاد مطهری با تکیه بر بنیادهای «غررالفرائد»، عمیق ترین مباحث حکمت الهی و بخشی از حکمت طبیعی و عملی را تبیین کرده اند.

جایگاه و اهمیت «امور عامه» در جلد اول

«امور عامه» یا «مباحث کلی وجود و ماهیت»، ستون فقرات فلسفه الهی و در واقع زیربنای ورود به تمامی مباحث فلسفی محسوب می شوند. جلد اول شرح مبسوط منظومه به این مباحث بنیادین، اهمیت ویژه ای می دهد. «امور عامه» به مفاهیم و اصول کلی ای می پردازند که نه تنها شامل موجودات مادی و طبیعی می شوند، بلکه تمامی مراتب وجود، از جمله وجود واجب الوجود را دربرمی گیرند. در این بخش، مباحثی چون وجود و ماهیت، اشتراک وجود، اصالت وجود و … مطرح می شوند که در واقع مقدمه ای ضروری برای فهم عمیق تر فلسفه اسلامی مرتضی مطهری است. استاد مطهری با شرح دقیق این بخش، خواننده را برای ورود به لایه های عمیق تر فلسفه الهی آماده می سازد و این مباحث را با بیانی تحلیلی و مقایسه ای ارائه می دهد.

خلاصه تفصیلی مباحث اصلی جلد اول شرح مبسوط منظومه (گام به گام با فهرست مطالب)

در ادامه، به خلاصه ای تفصیلی از مهم ترین مباحث مطرح شده در خلاصه کتاب شرح مبسوط منظومه: جلد اول ( نویسنده مرتضی مطهری ) می پردازیم که خواننده را با ساختار و محتوای عمیق این اثر آشنا می سازد.

پیشگفتار و مقدمه

کتاب با پیشگفتار و مقدمه ای آغاز می شود که اهداف کلی و چارچوب بحث را مشخص می کند. در این بخش، استاد مطهری روش خود را در شرح منظومه تبیین کرده و اهمیت فلسفه در درک حقایق هستی را گوشزد می کند. ایشان تاکید دارند که فلسفه اسلامی، ابزاری قدرتمند برای فهم جهان بینی الهی است و شرح مبسوط منظومه گامی در جهت تبیین و توسعه این بینش است.

امور عامّه (مفاهیم زیربنایی فلسفه)

این بخش، آغازگر مباحث فلسفی است و به تبیین کلیات وجود می پردازد که مختص موجود خاصی نیستند، بلکه شامل تمامی موجودات می شوند. مباحثی چون کلیات عشر (دهگانه) ارسطویی و سایر مفاهیم عام فلسفی در اینجا مطرح می گردند. استاد مطهری با دقت به این مفاهیم می پردازند تا بنیان های لازم برای درک مباحث پیچیده تر الهیات فلسفی فراهم آید.

بداهت وجود

یکی از مباحث محوری در فلسفه، بداهت مفهوم «وجود» است. استاد مطهری به تاسی از سبزواری، تبیین می کند که مفهوم وجود، بدیهی و بی نیاز از تعریف است و نمی توان آن را به مفهومی ساده تر تحلیل کرد، زیرا هر تعریفی خود به وجود متکی است. این بداهت، نقطه آغازین تفکر فلسفی در بسیاری از مکاتب است و اساس درک ما از واقعیت را تشکیل می دهد.

اشتراک وجود

بحث «اشتراک وجود» یکی از مهم ترین و ظریف ترین مباحث فلسفی است که در این بخش به دقت بررسی می شود. سوال اصلی این است که آیا واژه «وجود» وقتی در مورد اشیاء مختلف به کار می رود (مثل انسان هست، سنگ هست، خدا هست)، دارای یک معنای مشترک و واحد است (اشتراک معنوی) یا اینکه در هر مورد معنای متفاوتی دارد و صرفاً لفظ مشترک است (اشتراک لفظی)؟ استاد مطهری به تفصیل به تبیین دلایل حکما بر اشتراک معنوی وجود می پردازند و نظریه اشتراک لفظی را نقد می کنند. ایشان با ارائه براهین قوی، نشان می دهند که وجود، با وجود کثرت مصادیق، از معنای واحدی برخوردار است که در تمام موارد ساری و جاری است.

«کلمه «اشتراک» به دو معنى به کار مى رود: یکى وقتى که لفظى کلیت دارد و معنایى وسیع و گسترده دارد، و دیگر وقتى که یک لفظ نه به دلیل معناى وسیع و گسترده اش بلکه به اعتبار وضع هاى متعدد به کار مى رود و اشتراک پیدا مى کند، مثل لفظ شیر در زبان فارسى. این نوع دوم را «اشتراک لفظى» مى گویند. اما لفظ وجود، در تمام موارد کاربرد، یک معنی واحد و گسترده دارد که این همان اشتراک معنوی است.»

مغایرت و اتّحاد وجود و ماهیت

رابطه بین وجود (آنچه شیء هست) و ماهیت (چیستی شیء) یکی از معضلات دیرینه فلسفه است. در این بخش، استاد مطهری به تحلیل این رابطه در موجودات مختلف می پردازند. ایشان تبیین می کنند که در ممکنات، وجود و ماهیت دارای دو حیثیت متفاوت هستند، اما این تفاوت به معنای جدایی کامل نیست. در فلسفه اسلامی، بحث از این مغایرت و اتحاد، مقدمه ای برای فهم نظریه اصالت وجود است که در ادامه مطرح می شود.

اصالت وجود

نظریه «اصالت وجود» سنگ بنای حکمت متعالیه ملاصدرا و به تبع آن، فلسفه اسلامی است. در این بخش، استاد مطهری به تفصیل به تبیین این نظریه محوری می پردازند که وجود، اصیل و دارای واقعیت عینی است و ماهیت، اعتباری و تنها حدود و ثغور وجود را مشخص می کند. ایشان براهین عقلی متعددی را برای اثبات اصالت وجود در شرح مبسوط ارائه می دهند و پیامدهای عمیق این نظریه در فهم جهان و خدا را بازگو می کنند. این بحث از اهمیت حیاتی برای درک تفاوت های بنیادین میان مکاتب فلسفی برخوردار است.

حقّ متعال وجود محض است

پس از تبیین اصالت وجود در ممکنات، استاد مطهری به بحث از وجود حق تعالی می پردازند. در این بخش، تاکید می شود که وجود حق متعال، وجودی بی نهایت، بسیط و صرف است. او عین وجود است و هیچ ماهیتی غیر از وجود ندارد. به عبارت دیگر، حق تعالی «وجودی است که ماهیت ندارد» و این نقطه تمایز اساسی میان واجب الوجود و ممکن الوجود است. این بحث به توحید وجودی و فهم صفات حق تعالی منجر می شود.

وحدت و کثرت وجود

چگونگی جمع بین وحدت حقیقی وجود و کثرت ظاهری موجودات در عالم، یکی از چالش برانگیزترین مباحث فلسفی است. استاد مطهری در این بخش، با تکیه بر مبانی حکمت متعالیه، تبیین می کنند که کثرت موجودات، منافاتی با وحدت وجود ندارد، بلکه این کثرت، تجلیات و مراتب همان وجود واحد و حقیقت بسیط است. این نظریه، ابعاد عمیقی از جهان بینی توحیدی را آشکار می سازد و به فهم دقیق تر رابطه خالق و مخلوق کمک می کند.

وجود ذهنی

وجود ذهنی در شرح مبسوط یکی دیگر از مباحث پیچیده و اساسی است که به چگونگی حضور اشیاء خارجی در عالم ذهن انسان می پردازد. استاد مطهری ادله اثبات وجود ذهنی را ارائه کرده و به بررسی دقیق اشکالات و نظریات مختلف مطرح شده در این باب می پردازند. این بحث، به فهم فرایند ادراک، نسبت علم با معلوم و تفاوت واقعیت خارجی و صورت ذهنی یاری می رساند. ایشان تبیین می کنند که صور علمی موجود در ذهن، عینیت خارجی ندارند اما واقعیت ادراکی خاص خود را دارا می باشند.

ادلّه وجود ذهنی

برای اثبات وجود ذهنی، دلایل متعددی مطرح شده است که استاد مطهری به تفصیل به آن ها می پردازند. از جمله این دلایل می توان به امکان حمل مفاهیم کلی بر افراد خارجی (مثل انسان حیوان است)، و امکان علم به معدومات و ممتنعات اشاره کرد. این ادله نشان می دهند که ذهن ما توانایی درک و تصوری از موجودات را دارد که مستقیماً به عین خارجی تعلق ندارد.

اشکالات و نظریات درباب وجود ذهنی

در طول تاریخ فلسفه، اشکالات و نظریات گوناگونی درباره وجود ذهنی مطرح شده است، از جمله اشکال «اکیف و کم» (چگونه ممکن است یک چیز کیفی یا کمی، بدون ماده و حجم در ذهن موجود باشد؟) یا اشکال «وجود جزئی به صورت کلی» (چگونه یک فرد جزئی در خارج، به صورت کلی در ذهن حضور می یابد؟). استاد مطهری با تحلیل دقیق این اشکالات و ارائه پاسخ های فلسفی، به شفاف سازی ابهامات این بحث کمک شایانی می کنند.

اتحاد عاقل و معقول

بحث «اتحاد عاقل و معقول» از برجسته ترین و عمیق ترین مباحث فلسفه متعالیه است که در این جلد به تفصیل شرح داده شده است. این نظریه بیان می کند که در فرایند ادراک عقلی، نفس ادراک کننده (عاقل) با صورت علمی شیء ادراک شده (معقول) متحد می شود. به این معنا که علم، نه صرفاً اضافه یا نسبت، بلکه نوعی وجود خاص برای عالم است. اتحاد عاقل و معقول مطهری به روشنی تبیین می شود و ابعاد مختلف آن در فهم ذات ادراک و جایگاه عقل در هستی بررسی می گردد. این نظریه، دلالت های عمیقی بر شناخت نفس، معرفت شناسی و حتی توحید دارد.

معقولات ثانیه

معقولات ثانیه مفاهیمی هستند که در خارج عینیت ندارند و از طریق انتزاع ذهنی از معقولات اولیه (مفاهیم ماهوی) یا از رابطه بین آن ها حاصل می شوند. مفاهیمی مانند وحدت، کثرت، علیت، وجوب، امکان و امتناع در این دسته قرار می گیرند. استاد مطهری به توضیح دقیق این مفاهیم و تمایز آن ها از معقولات اولیه می پردازند و نقش آن ها در ساختار تفکر فلسفی را تبیین می کنند. فهم معقولات ثانیه برای جلوگیری از خطاهای منطقی و فلسفی ضروری است.

انقسام وجود به مطلق و مقیّد

وجود را می توان به اعتبارهای مختلف تقسیم بندی کرد. یکی از این تقسیمات، انقسام وجود به مطلق و مقید است. وجود مطلق، وجودی است که هیچ قیدی آن را محدود نمی کند و می تواند بر هر چیزی حمل شود (مانند مفهوم وجود). وجود مقید، وجودی است که به قیدی خاص محدود شده است (مثل وجود انسان، وجود سنگ). استاد مطهری به ویژگی ها و احکام هر یک از این اقسام می پردازند و جایگاه آن ها را در سلسله مراتب وجود تبیین می کنند.

احکام سلبى وجود

در فلسفه، برخی صفات هستند که از وجود سلب می شوند، به این معنی که نمی توان آن ها را به وجود نسبت داد. مباحثی مانند عدم امکان، عدم امتناع و … از جمله احکام سلبی وجود هستند. این بخش به بررسی این صفات و تبیین اینکه چرا وجود از این امور مبراست، می پردازد. این بحث به روشن شدن مفهوم وجود و تمایز آن از عدم کمک می کند.

منشأ کثرت وجود

یکی از سوالات بنیادین در فلسفه، علت و مبنای کثرت و تنوع در موجودات است. اگر وجود واحد است، پس کثرت از کجا نشأت می گیرد؟ استاد مطهری در این بخش به تحلیل فلسفی علل و مبانی گوناگونی و تنوع در موجودات می پردازند. ایشان با تکیه بر نظریه مراتب وجود و فاعلیت حق تعالی، تبیین می کنند که کثرت، ناشی از تجلیات مختلف وجود واحد در مراتب و شؤون گوناگون است و هر موجودی بهره ای از وجود دارد که او را از دیگری متمایز می سازد.

مساوات وجود و ثبوت و شیئیّت

در این مبحث، ارتباط و همسانی مفاهیم بنیادی «وجود»، «ثبوت» و «شیئیت» مورد بررسی قرار می گیرد. آیا این سه مفهوم کاملاً مترادف و هم معنا هستند یا دارای تفاوت های ظریفی می باشند؟ استاد مطهری به تبیین وجوه اشتراک و افتراق این مفاهیم می پردازند و نشان می دهند که چگونه در فلسفه اسلامی، این اصطلاحات برای بیان یک حقیقت واحد به کار می روند که همان واقعیت داشتن و متحقق بودن است.

عدم تمایز و علیت بین اعدام

این بخش به ماهیت عدم می پردازد و تبیین می کند که عدم، هیچ گونه تمایز ذاتی ندارد و نمی توان آن را علت یا معلول چیز دیگری دانست. عدم، صرفاً سلب وجود است و فاقد هرگونه فعلیت یا وجودی است که بتواند منشأ اثری باشد. این بحث برای درک دقیق مفهوم عدم و پرهیز از خلط آن با موجودیت های ناقص، از اهمیت ویژه ای برخوردار است.

امتناع اعاده معدوم

یکی از قواعد مسلم فلسفی، محال بودن بازگشت یک شیء که به کلی نابود شده است (اعاده معدوم) می باشد. استاد مطهری در این قسمت به تبیین دلیل فلسفی این امتناع می پردازند. ایشان توضیح می دهند که شیء معدوم، هیچ تعین و هویت بازگشت پذیری ندارد و فرض اعاده آن، مستلزم فرض وجود برای چیزی است که نیست؛ و این تناقض آمیز است. این بحث پیامدهای مهمی در مباحث معاد و حیات پس از مرگ دارد.

شبهه معدوم مطلق

در این بخش، استاد مطهری به رفع ابهامات و شبهات پیرامون مفهوم «عدم مطلق» می پردازند. برخی ممکن است تصور کنند که عدم مطلق، یک شیء یا یک حقیقت است که وجود ندارد. اما ایشان تبیین می کنند که عدم مطلق، صرفاً سلب همه وجودات است و به هیچ وجه نمی توان آن را به عنوان یک امر یا شیء تلقی کرد. این بحث به وضوح مفهوم عدم و جلوگیری از مغالطات مربوط به آن کمک می کند.

مناط صدق در قضایا

آخرین مبحث فلسفی مهم در این جلد، به «مناط صدق در قضایا» می پردازد. این بحث در حوزه معرفت شناسی قرار می گیرد و به ملاک ها و معیارهای تشخیص صدق و کذب در گزاره های فلسفی و منطقی می پردازد. استاد مطهری با تکیه بر نظریات مطابقت و هماهنگی، تبیین می کنند که یک گزاره زمانی صادق است که با واقعیت خارجی یا با قوانین عقلی سازگار باشد. این بحث برای دستیابی به معرفت صحیح و اجتناب از خطاهای فکری اساسی است.

اهمیت و تأثیرگذاری پایدار «شرح مبسوط منظومه» در حوزه فلسفه

برای دانشجویان و علاقه مندان

شرح مبسوط منظومه: جلد اول ( نویسنده مرتضی مطهری )، یک منبع بی بدیل برای دانشجویان فلسفه و علاقه مندان به حکمت اسلامی است. این کتاب نه تنها فهم آسان تر و عمیق تر یکی از متون پیچیده فلسفی را فراهم می آورد، بلکه آن ها را با متدولوژی مقایسه ای در فلسفه (یعنی تطبیق فلسفه اسلامی و غرب) آشنا می سازد. این رویکرد، درک وسیع تر و جامع تری از مسائل فلسفی ارائه داده و به دانشجویان کمک می کند تا با نگاهی نقادانه و تحلیلی به مسائل بپردازند. همچنین، بیانات روان استاد مطهری، ورود به دنیای غنی فلسفه را برای مبتدیان تسهیل می کند.

برای جامعه علمی فلسفه

این اثر، برای جامعه علمی فلسفه نیز از اهمیت بالایی برخوردار است. ملا هادی سبزواری و مطهری به واسطه این شرح، هم افزایی بی نظیری در تبیین و توسعه مباحث فلسفی ایجاد کرده اند. شرح مبسوط منظومه، معرفی کننده نظریات ابداعی و تحلیلات بدیع استاد مطهری است که به توسعه و به روزرسانی مباحث فلسفه اسلامی کمک شایانی می کند. این کتاب، همچنان به عنوان مرجعی معتبر برای پژوهشگران عمل می کند که به دنبال درک عمیق تر از دیدگاه های نوآورانه مطهری و جایگاه آن ها در سنت فلسفی هستند.

جایگاه آن در مجموعه آثار استاد مطهری

کتاب شرح مبسوط منظومه، جایگاه بسیار ویژه ای در مجموعه آثار استاد شهید مطهری دارد. این اثر نه تنها نشان دهنده تسلط ایشان بر فلسفه اسلامی است، بلکه عمق نگاه تحلیلی و مقایسه ای ایشان را نیز به نمایش می گذارد. بسیاری از نوآوری ها و تبیین های فلسفی استاد که در سایر آثارشان به صورت مختصر به آن ها اشاره شده، در این شرح به تفصیل بیان گردیده اند. این کتاب، سهم مهمی در غنای اندیشه فلسفی معاصر اسلامی ایفا کرده و همچنان به عنوان یک سند ارزشمند از میراث فکری ایشان، محل رجوع پژوهشگران و فلاسفه است.

سخن پایانی: از خلاصه تا مطالعه عمیق تر

هدف اصلی این مقاله، ارائه یک خلاصه کتاب شرح مبسوط منظومه: جلد اول ( نویسنده مرتضی مطهری ) بود تا دروازه ای باشد برای ورود به دنیای غنی و پربار این اثر فلسفی. این خلاصه، هرچند کوشید تا مهم ترین مباحث و ویژگی های این کتاب را پوشش دهد، اما هرگز نمی تواند جایگزین مطالعه کامل و عمیق خود کتاب اصلی باشد. ژرفای اندیشه حکیم سبزواری و عمق تحلیل های استاد شهید مطهری، تنها با تدبر در متن اصلی کتاب قابل درک است.

لذا، به دانشجویان، پژوهشگران و تمامی علاقه مندان به فلسفه اسلامی اکیداً توصیه می شود تا برای درک کامل اندیشه مطهری و سبزواری و بهره مندی از تمامی ظرافت ها و نکات بدیع، نسبت به تهیه و مطالعه کامل کتاب شرح مبسوط منظومه: جلد اول (و در ادامه جلد دوم آن) اقدام نمایند. این اثر گران قدر توسط «موسسه انتشارات صدرا» منتشر شده و در دسترس علاقه مندان قرار دارد. بی شک، سرمایه گذاری برای مطالعه این شاهکار فلسفی، بازگشت سرمایه ای معنوی و فکری عمیق را به همراه خواهد داشت.